لیکوال نور وجوهات په خپل یو تحلیل کې د افغانانو پر هغه عامه غوښتنه بحث کوي چې تل د حالاتو د خرابېدو پر مهال د "غښتلي مشر" راتګ غواړي. هغه یوه اساسي پوښتنه مطرح کوي: غښتلی مشر په رښتیا څه مانا لري؟ ایا هغه څوک چې هر څه یې زړه وغواړي کولی یې شي، او که هغه څوک چې پخپله هم د قانون تابع وي؟
وجوهات د دې لپاره د افغانستان نږدې تاریخ ته اشاره کوي. د ظاهر شاه د دیموکراسۍ په لسیزه کې، هېواد اساسي قانون، پارلمان او د مطبوعاتو نسبي ازادي درلوده. که څه هم هغه دوره بې ستونزو نه وه، خو د بنسټونو جوړولو او د فردي واک محدودولو لپاره یوه هڅه ګڼل کېده.
د جمهوري نظام په دوره کې هم ورته جوړښتونه لکه اساسي قانون، ټاکنې، پارلمان، قضایه قوه او ازادې رسنۍ موجود وو. خو د لیکوال په اند، دغو بنسټونو هېڅکله دومره ځواک او خپلواکي ترلاسه نه کړه چې د لویو سیاسي بحرانونو پر وړاندې مقاومت وکړي. له همدې امله کله چې د ۲۰۲۱ په اګست کې حکومت سقوط شو، ډېری دغه بنسټونه هم ورسره ونړېدل.
د لیکوال په وینا، دا تجربې یو مهم ټکی په ډاګه کوي: که یو نظام تر ډېره پر بنسټونو نه، بلکې پر اشخاصو ولاړ وي، د هغو اشخاصو له تګ یا کمزوري کېدو سره ټول نظام له ګواښ سره مخ کېږي. د قوانینو او پروسو پر ځای پر شخصیتونو تکیه اوږدمهاله ثبات له منځه وړي.
نور وجوهات ټینګار کوي چې افغانستان ښو مشرانو ته اړتیا لري، خو تر هغه ډېره یوه خپلواکه قضایه قوه، یو مسؤل او ځواب ویونکی پارلمان، ازاد مطبوعات او د قانون حاکمیت ته اړتیا لري چې پر ټولو، ان تر ټولو ځواکمنو شخصیتونو باندې هم یو شان پلی شي.
په پای کې، لیکوال دا پوښتنه راپورته کوي چې ښایي د افغانستان اصلي ستونزه دا وي چې کلونه کلونه یې د "غښتلي سړي" په لټه کې تېر کړل، په داسې حال کې چې باید خپل ټول تمرکز یې د "غښتلي نظام" پر جوړولو کړی وای. یو هېواد هغه وخت رښتیا غښتلی کېږي چې حتی تر ټولو محبوب او ځواکمن مشر یې هم ځان له قانون څخه پورته ونه ګڼي.
سرچینه: نور وجوهات
🌐
