محمد اشرف غني یو وخت د ډېری افغانانو لپاره د هیلې, پوهې او دولت جوړونې سمبول ګڼل کېده. هغه په خپلې اکاډمیکې مخینې، په نړیوال بانک کې په کاري تجربې او د عصري سیاسي اصطلاحاتو څخه په ډکو ویناوو سره، ځان د افغانستان د دودیزو واکمنانو برعکس، یوه جلا څېره معرفي کړې وه. ډېرو باور درلود چې افغانستان به له لسیزو جګړو وروسته، بالاخره د یوه زدهکړیال او تکنوکرات په لاس کې ولوېږي چې هېواد به د نظم، اقتصادي ودې او ثبات لور ته لارښوونه وکړي. خو نن، د جمهوریت له سقوط او د طالبانو له بیا راتګ وروسته، د افغانانو لویه برخه هغه د دې ملي ناورین یو له اصلي مسؤلو څېرو څخه بولي.
تازه راپورونه چې ادعا کوي اشرف غني له متحده عربي اماراتو څخه ایستل شوی او اوس په لبنان کې ژوند کوي، یو ځل بیا د هغه نوم د عامه افکارو د پام مرکز ته راګرځولی دی. دا راپورونه د هغه له هغه اختریز پیغام څخه لږ وروسته خپاره شول چې پکې یې ویلي وو په تېرو شپږو میاشتو کې ورته له خلکو سره د خبرو اجازه نه ده ورکړل شوې. هغه سړی چې یو وخت د افغانستان ولسمشر و، اوس په سیاسي توګه تجرید شوی او د افغانستان په راتلونکي سیاست کې روښانه ځای نه لري. د ډېرو لپاره، دا د هغې سیاسي پروژې بشپړ سقوط دی چې یو وخت یې د نوي افغانستان د جوړولو ژمنه کوله.
پر اشرف غني تر ټولو لویه نیوکه یوازې د کابل د سقوط پر ورځ د هغه تېښته نه ده، بلکې د هغه د مشرۍ هغه ډول دی چې د خپلې ولسمشرۍ په اوږدو کې یې پلي کاوه. ډېرو سیاستوالو, پوځي قوماندانانو او حتی د افغانستان نړیوالو متحدینو په وار وار استدلال کاوه چې غني ونشو کړای ملي یووالی او سیاسي اجماع رامنځته کړي. هغه د یوه پراخ او ټولګډونه سیاسي ټیم د جوړولو پر ځای، واک په یوه محدوده او تړلې دننۍ کړۍ کې متمرکز وساته. ډېرو سیاسي څېرو احساس کاوه چې د لویو پرېکړو له بهیر څخه ایستل شوي دي، او دې چارې د حکومت او ټولنې ترمنځ واټن لا زیات کړ.
په داسې حال کې چې طالبان په ټول هېواد کې په چټکۍ سره د پرمختګ په حال کې وو، د غني حکومت د بې باورۍ، فساد، کورنیو اختلافاتو او ناوړه مدیریت له امله کمزوری شوی و. بې شمېره راپورونو ښودله چې ډېری افغان امنیتي ځواکونو د واقعي ملاتړ د نشتوالي له امله خپله روحیه او همغږي له لاسه ورکړې وه، ځکه دوی نور د مشرتابه له لوري د ملاتړ احساس نه کاوه. غني وروسته استدلال وکړ چې د متحده ایالاتو او طالبانو ترمنځ تړون او د زرګونو طالب بندیانو خوشې کېدو د ده حکومت سخت کمزوری کړ؛ خو منتقدین یې په دې باور دي چې یو واقعي مشر خپل هېواد په تر ټولو تیاره شېبه کې نه پرېږدي او تېښته نه کوي.
د ۲۰۲۱ کال د اګست په ۱۵مه له افغانستان څخه د اشرف غني وتل هغه شېبه وه چې ډېرو افغانانو پر جمهوریت خپل وروستی باور هم له لاسه ورکړ. په هماغه ورځ چې کابل د نړېدو په حال کې و، ولسمشر پرته له دې چې ملت ته وینا وکړي، پرته له دې چې واک په رسمي ډول انتقال کړي، او پرته له دې چې د خپلو خلکو تر څنګ ودرېږي، هېواد پرېښود. دې کار امنیتي ځواکونه هک حیران کړل او په حکومت کې پاتې شونې لږ روحیه یې هم په بشپړ ډول له منځه یووړه. حتی د هغه د حکومت ځینو پخوانیو چارواکو هغه تورن کړ چې د سیاسي لېږد وروستی چانس یې هم له منځه یووړ.
په ورته وخت کې، د افغانستان سقوط یوازې د یوه کس ګناه نشي ګڼل کېدی. د امریکا رول، د دوحې تړون، پراخ فساد، قومي او سیاسي اختلافات، سیمهییزې مداخلې او د دولتي بنسټونو کمزورتیا هم په دې برخه کې خورا لوی لاملونه وو. خو تاریخ معمولاً مشران د هغوی د برخلیک ټاکونکو شېبو د کړنو پر بنسټ قضاوت کوي. د افغانستان په تر ټولو حساسه شېبه کې، ډېری باور لري چې اشرف غني د هغه جرات، مشرۍ او ملي مسؤلیت په ښودلو کې پاتې راغی چې هېواد ورته اړتیا درلوده.
نن ورځ افغانستان له یوه تیاره او ناڅرګند برخلیک سره مخ دی. په میلیونونو ځوانان ناهیلي دي، ښځو خپل ډېری بنسټیز حقونه له لاسه ورکړي، اقتصاد کمزوری پاتې دی او په لویه کچه کډوالي لا هم روانه ده. ډېری افغانان اوس تېر ته ګوري او پوښتنه کوي چې ایا د هېواد برخلیک به بدل و، که چېرې مشرتابه یې ډېر واقعیت بین، متحد کوونکی او خلکو ته نږدې وای؟
اشرف غني ښايي د پوهې او علم سړی و، خو پوهه د ټولنې له درک پرته، د باور جوړونې پرته، او د بحران په شېبو کې د خلکو تر څنګ له ودرېدو پرته نشي کولای یو ملت وژغوري. نننی افغانستان لا هم د هغو مشرانو بیه پرې کوي چې ونشو کړای د واک، عامه باور او د هغه هېواد د واقعیتونو ترمنځ تعادل رامنځته کړي چې دوی پرې واکمني کوله.
لیکوال: نور وجوهات
