نور وجوهات
ځینې سیاسي او ستراتیژیک شنونکي وايي چې دریمه نړیواله جګړه ممکن د تیرو دودیزو جګړو لکه د لومړۍ او دویمې نړیوالې جګړې په بڼه نه وي، خو عملاً داسې نښې شتون لري چې ښيي د لویو قدرتونو ترمنځ یوه نړیواله او ډیرجانبه سیالي پیل شوې ده. د دې لیدلوري اصلي لاملونه دا دي:
۱. د لویو قدرتونو سیالي نن ورځ درې لوي نړیوال قدرتونه سختې سیالۍ کې دي:
- د امریکا متحده ایالات
- چین
- روسیه
دا سیالي د مختلفو برخو پر مهال روانه ده: اقتصاد، ټیکنالوژي، سیاسي نفوذ، طبیعي سرچینې او پوځي ځواک. ځینې شنونکي وايي چې داسې سیالي تاریخي توګه معمولاً لویو نړیوالو جګړو ته رسیدلې ده.
۲. سیمه ایزې جګړې چې سره تړلې ديد نړۍ په ځینو مهمو سیمو کې همدمه جګړه یا تاوتریخوالی شتون لري، لکه:
- د روسیې او اوکراین جګړه
- د ایران او اسراییلو تاوتریخوالی
- د مینځني ختیځ بحران
- د چین او امریکا سیالي د تایوان او جنوبي چین سمندر پر سر
دا جګړې له یوه بله جلا نه دي. بلکې ډیری وخت لوي قدرتونه د دوی د پس منظر کې موجود دي.
۳. نوې جګړې یوازې پوځي نه دي د نن ورځې جګړه یوازې د ټانکونو او سرتیرو سره نه کیږي. د جګړې نوې بڼې دا دي:
- اقتصادي جګړه (بندیزونه او سوداګریز محدودیتونه)
- ټیکنالوژیکي جګړه (د مصنوعي استخباراتو او سیمي کنډکټونو کې سیالي)
- سایبري جګړه
- معلوماتي او رسنیزه جګړه
له همدې امله ځینې وايي چې دریمه نړیواله جګړه لا “نوې سړه جګړه” په بڼه روانه ده.
۴. د حیاتي سرچینو پر سر سیالي د نړۍ د مهمو سرچینو پر سر سخته سیالي روانه ده، لکه:
- تیل او ګاز
- نادر کانونه (د ټیکنالوژۍ او مصنوعي استخباراتو لپاره)
- نړیوال سوداګریز لارې (لکه د پاناما کانال او د هرمز تنګه)
د دې سرچینو کنترول د هیوادونو نړیوال ځواک ټاکلی شي.
۵. د نړیوالو اتحادونو بدلون پخوا نړۍ دوو لویو بلاکونو ته وویشل شوه. نن ورځ اتحادونه ثابت نه دي او هیوادونه د خپلو ګټو پر بنسټ خپل موقف بدلوي. دا وضعیت د نړیوال نظام کې ډیره بې ثباتي رامنځته کړې ده.
مهمه خبره ډیری سیاسي علومو پوهان له دې لیدلوري سره موافق نه دي. دوی وايي چې لاهم د دریمې نړیوالې جګړې شرایط نشتون، ځکه:
- لوي قدرتونه مستقیماً سره نه جنګیږي
- نړیوال اقتصاد سخت سره تړلی دی
- اتومي وسلې د بازدارنده ځواک رول لوبوي
